Sledeći tradiciju i praksu brojnih muzejskih institucija u svetu, Muzej grada Novog Sada je tokom svog postojanja formirao nekoliko zbirki koje sadrže tekstilne predmete. Kao dragocen izvor za proučavanje prošlosti društva i načina života pojedinca, tekstilni eksponati različitih namena i oblika uvek su zanimljivi široj i stručnoj publici. Nažalost, zbog velike osetljivosti na svetlo i mehanička oštećenja, izbegava se njihovo često izlaganje.

Jedna od najinteresantnijih kolekcija u Muzeju jeste ona koja se klasifikuje kao crkveni tekstil: sveštenička odela, tkanine koje se koriste pri bogosluženju i kao svakodnevni inventar hramova. Predmeti u kolekciji potiču iz perioda od kraja 18. do prve polovine 20. veka, a korišćeni su u crkvama i manastirima na području Novog Sada, Srema i Fruške Gore. Ovaj deo Srbije, nekada u sastavu Habzburške monarhije, od srednjeg veka je postajao važno duhovno središte srpskog naroda. Podignut je veliki broj pravoslavnih manastira i crkava, a mitropolitsko sedište u Sremskim Karlovcima bilo je centar okupljanja umetnika koji su početkom 18. veka uveli velike promene u srpsku likovnu i primenjenu umetnost. Barokno-rokajni dekorativni elementi tada su uvedeni u sve vizuelne umetnosti, od umetničkog veza do grafičkih tehnika, pa je prelaz sa poznovizantijskog na barokni koncept slike veoma primetan na svim komadima izloženog crkvenog tekstila.

O viševekovnoj tradiciji izrade crkvenih odeždi i tekstilnih predmeta za bogosluženje svedoče sačuvani eksponati, načinjeni od skupih materijala kao što su svila, damast, atlas i somot. Uvožene i sa istoka i sa zapada, ove tkanine su doprinele mešanju različitih kulturnih i umetničkih shvatanja i dostignuća. Tekstil koji je korišćen u crkvenim ritualima nastajao je tokom 18. veka u nepoznatim domaćim i stranim zanatskim radionicama, gde su se upotreba kvalitetnih materijala i raznovrsnih tehnika izrade podrazumevali. Lepota ornamentacije, preciznost i skupocenost ručnog rada vidljivi su na detaljima starijih predmeta, pojedinčanim delovima svešteničke odeće i fragmentima crkvenog tekstila.

Sredinom 19. veka ručna izrada i ukrašavanje tekstila postepeno se zamenjuju mašinskom obradom. U tom periodu nastale su i prve domaće radionice za izradu crkvenog tekstila. Vlasnici ovakvih firmi su uvozili tekstil i ukrasne elemente od kojih su sastavljali svešteničku odeću i ostale predmete. Jedna od najvećih radionica u Vojvodini pripadala je Novosađaninu Nikoli Ivkoviću koji je krajem 19. i početkom 20. veka svojim proizvodima opskrbljivao brojne ppavoslavne i katoličke hramova širom Balkana i srednje Evrope.

U proučavanju crkvenog tekstila neizostavno je pomenuti i grafičku delatnost čiji su proizvodi u 18. veku postali spona između likovne i primenjene umetnosti. U tom periodu su bakrorezi na platnu korišćeni kao brz i ekonomičan način za umnožavanje pojedinih religijskih motiva i opremanje bogoslužbenim predmetima sve većeg broja pravoslavnih hramova na području Habzburške monarhije. Iz ove grupe umetnika svakako treba izdvojiti Hristofora Žefarovića koji je, zahvaljujući ktitorstvu mitropolita Pavla Nenadovića, sredinom 18. veka stvorio značajna dela koja su započela epohu srpske novije umetnosti.

Najveće riznice starog crkvenog tekstila su do Drugog svetskog rata bili fruškogorski manastiri. U nesrećnom stradanju nestali su brojni primerci iz 18. i 19. veka, a u muzeje su dospeli retki i, često, loše očuvani predmeti. Iako prvobitan sjaj nikada neće moći da bude povraćen u potpunosti, primenom konzervatorsko-restauratorskih tehnika sačuvaće se ova dragocena zaostavština.

Ljiljana Lazić