Muzej grada Novog Sada u okviru Odeljenja za kulturnu istoriju poseduje zbirku tekstila u kojoj se, između ostalog, čuvaju brojni odevni predmeti iz prošlih vremena. Ova kolekcija je sakupljena u prethodnih 60 godina, a formirana je zahvaljujući poklonima i otkupima od građana Novog Sada. Period koji obuhvata poslednje decenije 19. i prve decenije 20. veka u zbirci je zastupljen relativno velikim brojem komada ženskog kostima sa područja grada. To su, u najvećem broju, svečane haljine, bluze i suknje, razne vrste šalova, rublje, rukavice, šeširi, cipele i sve ono što danas nazivamo modnim dodacima. Ova originalna odeća danas može da pruži dragocene podatke o modnim uticajima i poreklu predmeta, odevnim navikama, lokalnim krojačkim radionicama, načinu izrade, kvalitetu tkanina, ekonomskim mogućnostima pojedinaca koji su je kupovali, kao i sredine u kojoj je nastala.

Postepeno prihvatanje modnih običaja sa područja srednje Evrope primetno je na području Vojvodine već od 18. veka. Od druge polovine 19. veka, u novosadskim građanskim salonima mogli su se naći popularni i bogato opremljeni strani časopisi (Die Modenwelt, La Mode Parisienne, Chic Parisien, La Tailleur, Divat Salon) koji su sadržavali brojne ilustracije i mustre modela ženskog kostima. I dok su se domaći ženski časopisi veoma malo bavili modom i nastojali da istaknu sve negativne strane kupovanja luksuznih odevnih predmeta, navedeni strani žurnali omogućavali su pomodarkama praćenje najnovijih modnih tokova. Istovremeno, brojni novosadski trgovci su ovdašnjoj klijenteli nudili najširi asortiman uvozne ženske odeće, nabavljene u Budimpešti, Beču i Parizu. Tako se, kada je u pitanju ženski kostim, oko 1900. godine na novosadskim ulicama moglo videti sve ono što i na bulevarima evropskih modnih metropola.

Iako je društvena elita sebi obezbeđivala ekskluzivnost i originalnost kupovinom uvozne robe vrhunskog kvaliteta, mnoge Novosađanke su koristili usluge domaćih krojača. Veoma korisni izvori u sagledavanju ženskih modnih navika su brojni novinski oglasi iz kojih saznajemo lokacije krojačkih salona, imena njihovih vlasnika, pa čak i informacije o klijenteli. Krojači su se pri izradi ženske odeće najčešće služili mustrama iz stranih časopisa, a njihove usluge su zadovoljavale potrebe žena različitih statusa. U ponudi domaćih odevnih proizvoda učestvovali su i šeširdžije, obućari i krznari, tradicionalne zanatlije sa ovih prostora. Ovako veliki broj ljudi koji su bili vezani za izradu i prodaju odeće pokazuju da je krajem 19. i početkom 20. veka tekstilna industrija bila jedna od najvažnijih privrednih grana u gradu.

Važan segment ženskog kostima oduvek su bili i modni dodaci. Svaka dama je, osim osnovnih delova odeće, nosila i čitav niz ukrasnih detalja kojima su se dodatno isticali luksuz i jedinstvenost određenog odevnog predmeta. Za svaku priliku, dnevnu šetnju, posetu ili večernji bal, novosadske dame su posedovale odgovarajuće šešire, rukavice, šalove, suncobrane, lepeze, torbice i nakit. Na ovakvim predmetima veoma su uočljive odlike pojedinih umetničkih stilova, u ovom slučaju istoricizma i secesije. Navedeni modni detalji su u najvećoj meri bili uvoznog porekla, a mogli su da se kupe u brojnim gradskim prodavnicama. O njihovoj popularnosti i značaju govori i činjenica da su danas sačuvani u velikom broju u okviru zbirke tekstila Muzeja grada Novog Sada..

Proučavanje mode u Novom Sadu bilo bi nepotpuno ako se ne uzmu u obzir brojni slikani i fotografisani ženski portreti. Ovi dragoceni dokumenti su nastajali svakodnevno i u velikom broju, pa je moguće pratiti i najmanje promene u ženskom građanskom kostimu. Portreti su već u prvoj polovini 19. veka postali statusni simbol mlade i sve bogatije građanske klase, a fotografija je omogućila svim društvenim slojevima poziranje u najreprezentativnijoj odeći. Umetnici i fotografi su sa puno slobode prikazivali sve detalje ženske odeće koja je pokazivala ekonomski položaj, dobar ukus i žensku samosvest. Pri tome može da se primeti da su devojke i bogatije dame fotografisane u raskošnim haljinama svetlijih boja, u stojećem ili sedećem stavu, dok su starije dame i one koje su slikane zajedno sa partnerima, svoj porodični status iskazivale kroz nešto skromnije haljine, tamnijih boja, a ukrasi su bili svedeniji, primereni godinama i društvenom položaju.

Svi materijalni i likovni izvori koji mogu pomoći u prikazivanju modnih navika na kraju 19. i početku 20. veka svedoče o pažnji koju su Novosađanke poklanjale spoljašnjem izgledu. Lepa i kvalitetna odeća je bila ogledalo položaja u društvu i porodici, statusni simbol, konačno i higijenska obaveza. Istovremeno, praćenje modnih trendova bilo je podstaknuto razvijenom domaćom tekstilnom industrijom, trgovačkom mrežom i informacijama koje su stizale iz evropskih modnih središta. I pored toga što su u patrijahalnoj i provincijalnoj sredini, kakav je bio Novi Sad oko 1900. godine, isticane vrline kao što su umerenost, štedljivost i skromnost, moda je bila važan segment svakodnevnog života.   

Ljiljana Lazić
viši kustos MGNS